interview Gerardjan Rijnders

14-02-2012 Eric Alink in gesprek met een van de twee schrijvers van ValAngst

MATZER stuurde journalist en stadschroniqueur van 's-Hertogenbosch Eric Alink eropuit. Hij interviewde schrijver/regisseur Gerardjan Rijnders en acteur Jasper Boeke in het kader van onze nieuwste voorstelling ValAngst. Nu deel 1 van dit tweeluik:

Gerardjan Rijnders over faalangst

Catch-22 revisited

Je begint en eindigt je leven met angst voor vallen. De wiebelende peuter, de bejaarde met het looprekje. In de tussenjaren is er vooral figuurlijke valangst. Hinderlijk? Onmisbaar, vindt theatermaker Gerardjan Rijnders. “Zonder faalangst wordt het niks meer met deze schepping.”

In zijn etage aan de Prinsengracht hangt de Volkskrant-voorpagina van 14 december 1999 aan de muur. Met een grote zwartwitfoto. Van een verstilde naakte Gerardjan Rijnders, languit op een sofa. Aanleiding: de première van ‘Kwartet’ bij Toneelgroep Amsterdam, waar hij van 1987 tot 2000 artistiek leider was. Onder de foto staat het in memoriam van de Amerikaanse schrijver Joseph Heller. Zijn wereldberoemde roman ‘Catch-22’ gaat over vicieuze cirkels. Bij uitstek zijn theatermakers en acteurs daar vertrouwd mee. Enerzijds de drang om je aan de wereld te tonen, anderzijds de panische angst voor de ontmaskering – dat je niks voorstelt. What to do? Maar er is nog een Catch-22: de acteur die zich niet scherp bewust is van wat hij doet, kan de speelvloer beter verlaten. Maar wie die stap zet, geeft juist blijk van een scherp bewustzijn. ‘Should I stay or should I go?’, zong The Clash al.

Hartslag
Emmertjes tussen de coulissen. Om te kokhalzen. Gerardjan Rijnders heeft ze zien staan: “Ook grote acteurs van naam kennen angst. Sommigen in de theaterwereld nemen bètablokkers. Die reguleren je hartslag. Anderen hangen boven de toiletpot. Even later spelen ze Macbeth.” Zo kent hij een actrice die steevast kort voor haar opkomst in het gezicht geslagen wilde worden. Niet zachtjes. “Wat ik daarvan vind?” Hij kijkt uit het raam. “Dat ga ik niet tegenhouden. Dat moet ze zelf weten of ze die prijs ervoor wil betalen.”
Strategieën en tactieken om je angst de baas te blijven? Mediteren, drinken, roken, lachen, praten, theatermaken. Maar bovenal: imponeren. “Dat is van elke tijd en van alle culturen. Het is ook een logische fase in de ontwikkeling van elk individu. Je ontdekt: ik ben ik. Ik ben uniek. Wat nu? Daar ontstaat de valangst. Plus de drang tot imponeren.”

Meedogenloos
Samen met de Vlaamse theatermaker Peter de Graef schreef hij ‘Valangst’, een tekst die acteur Jasper Boeke op het lijf geschreven is. Ze kennen elkaar uit de jaren dat Boeke bij Toneelgroep Amsterdam speelde, tot de beloftevolle acteur over faalangst struikelde – een rekwisiet dat nooit ontbreekt. Over de paradox van het acteren zegt Gerardjan: “Het is voor veel acteurs een ireële hoop dat ze de beste worden. Maar tegelijkertijd moeten ze die hoop hebben.” Uit dat conflict kan faalangst voortkomen. So be it, lees je in Rijnders’ ogen. Want creativiteit en faalangst horen bij elkaar: “Acteurs kijken voortdurend naar zichzelf en zien: dit of dat klopt niet. Ze weten beter dan anderen welke fouten gemaakt kunnen worden.” Niet erg, vindt hij. Sterker nog: een milde mate van meedogenloosheid is noodzakelijk. “Als je geen kritisch bewustzijn hebt, vind je alles goed van jezelf. Je moet de lat hoog voortdurend hoog leggen. Anders word je lui.”

Moordend
Til je die lat zelf niet naar ijle hoogten? Don’t worry. Dan doet de samenleving het wel. Dat vergroot onze angst om door de mand te gaan, ziet de Amsterdamse regisseur en schrijver om zich heen. “Het lijkt me een misverstand dat iedereen een groot talent is. Toch verwacht je dat van jezelf – en de wereld van jou. Het huidige kunstbeleid wakkert die valangst alleen maar aan. Elk jaar komen er minstens vijftig nieuwe acteurs van school af. Dat is vechten om werk. Moordende concurrentie.”

Zelfvertwijfeling is hem vertrouwd, daar helpt geen moedertjelief aan. Maar die intimiderend lange lijst dan? Van zo’n 200 toneelstukken waar hij als gevierd schrijver, regisseur of speler bij betrokken was – van Baal en Zuidelijk Toneel | Globe tot TGA en Carver? Met onderzoekende blik:“Altijd weer is er de angst die hoort bij risico’s nemen. Maar dat is theatermaken. Onbekend gebied binnenstappen. En hoe meer eer en prestige er op het spel staan, hoe spannender. Niet erg. Als je geen ambitie hebt, mis je eerzucht. Dan hoef je ook niet bang te zijn.”

Ego
It’s all about the ego, weet Gerardjan. Dat laat ons uitstijgen boven onszelf. Maar het kan ook genadeloos zijn. Zijn grootste les op dit gebied: controledrift lijkt de remedie tegen faalangst – maar is het niet. “We hebben het nodig. Zonder faalangst wordt het niks meer met deze schepping.” Hij noemt het dan ook zinloos om die verscheurende angst de wereld uit te helpen. Toch proberen acteurs dat. Met talloze rituelen: de bezwerende toitoi-kaartjes en cadeautjes bij premières, het bemoedigende break a leg, de strikte volgorde waarin iemand de kledingstukken voor zijn rol aantrekt. Zelf speelde Gerardjan veelvuldig in voorstellingen. “In zo’n kleedkamer gaat de een zingen of moppen vertellen, de ander zwijgt. Ik pas in die laatste categorie. Een groeps-hug hoeft ook niet van mij. Nogal klef.”

Facebook
Over omhelzingen gesproken: faalangst is nooit allenig. Zij heeft vrienden. In onze psyche. Zoals? Narcisme. Over het hyperbewuste ego, dat mede dankzij social media forse proporties kan aannemen, zegt hij: “Ik ken zelf niet het verlangen om de wereld voortdurend te laten weten dat ik besta. Een tijdje geleden heb ik zelfmoord gepleegd. Op Facebook. Mezelf opgeheven. Nee, ik heb geen verontruste telefoontjes gekregen.”
In de schaduw van ongerelativeerde zelfliefde staan nog drie maatjes van faalangst: verlegenheid, strengheid en – niet te verwaarlozen – de zucht naar het volmaakte. Die is hem vertrouwd: “Ik hou van zorgvuldigheid. Als ik schrijf, kan ik lang twijfelen: past hier een komma, puntkomma of dubbele punt? Als er een ‘pauze’ in de tekst staat, wil ik ook dat een acteur dat serieus neemt. Perfectionisme vind ik een deugd, hoewel je moet oppassen dat je er niet onder gaat lijden. Of anderen.”

104 jaar
Hij steekt nog een Blauwe Camel op. Gerardjan is 62. Angsten nemen toe naarmate je ouder wordt, zegt hij. “Hoe meer je ontdekt hoe moeilijk dit vak is, des te erger ’t wordt. Vooral de angst voor het haperende geheugen kan je parten spelen.” Geen lokkende horizon, 104 jaar oud worden? “De hel”, klinkt het. Een dunne lach. Hij rekt zich uit. Op z’n sweater staan twee woorden die zich langzaam openvouwen. Iets met een C. Catch-22? Ja, maar in een strijdlustige variant: creating tomorrow.

ValAngst is te zien in theaters van 29 februari t/m 22 april 2012.